रोजगारीको ग्यारेण्टी भएको शिक्षा

शैक्षिक बेरोजगारीले आक्रान्त पारेको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट (सीए)को पढाइ ‘जब ग्यारेण्टेड’ शिक्षाको रूपमा लिइन्छ ।   पढ्दापढ्दै एकाउण्ट विषयका विद्यार्थीलाई ट्युशन पढाउन सकिने, तेस्रो तहमा पुगेपछि पढाइसँगै गर्नुपर्ने विभिन्न कम्पनी तथा संस्थाहरूको लेखा परीक्षणबाट कमाइ हुने र सीए पास भएपछि लाइसेन्ससहित काम गर्न तथा फर्म खोल्न पाइनेजस्ता अवसर यसका आकर्षण हुन् ।

आर्थिक कारोबारको लेखा राख्ने कार्यका लागि सीएभन्दा माथिको तह नहुनु, बजारको मागअनुसार जनशक्ति अभाव रहनुले चार्टर्ड एकाउण्टेण्टको आय पनि राम्रो छ । अर्थ बजारका गतिविधि बढेसँगै वास्तविक रूपमा हरेक सङ्घसंस्थाका आर्थिक हिसाबकिताब राख्न सक्ने सीएको ठूलो माग तथा राम्रो आय भएकै कारण पछिल्ला वर्षहरूमा प्लस टू सकेका विद्यार्थी तथा अभिभावकको रोजाइमा सीए कोर्स अगाडि आउन थालेको छ ।

आजसम्म संसारभर कहीँ पनि विश्वविद्यालय शिक्षामा समावेश नगरिएको सीए कोर्स विद्यार्थीले स्वाध्ययन गरी वा सीए कोर्स सञ्चालित इन्ष्टिच्युटमा पढेर पूरा गर्न सक्छन् । हरेक देशमा झैं नेपालमा पनि चार्टर्ड एकाउण्टेन्सी ऐनमा आधारित भई स्थापना हुने स्वायत्त निकायअन्तर्गत यसको पढाइको बन्दोबस्त भएको छ । नेपालमा चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट ऐन २०५३ अनुसार सोही वर्ष स्थापित नेपाल चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट्स संस्थाअन्तर्गत यसको अध्ययन–अध्यापन र नियमनको काम भइरहेको छ ।

यसबाहेक नेपालले भारतीय बोर्डअन्तर्गत पढाइ हुने सीएलाई पनि मान्यता दिएको छ । हाल बजारमा विभिन्न इन्ष्टिच्युटहरूले सीए कोर्स पढाइरहेका छन्, जसमा अधिकांशले नेपाल र भारत दुवै बोर्डका कोर्स पढाइरहेका छन् । विस्तारै विद्यार्थीको आकर्षण नेपाल बोर्डकै पढाइमा बढ्दै गएको छ ।  त्यसो हुनुको मुख्य कारण भारतीय बोर्डअन्तर्गत पढ्ने विद्यार्थीले भर्ना उता गरेर पहिलो र दोस्रो तह नेपालमै बसेर पढ्न पाए पनि तेस्रो अर्थात् तीनवर्षे कोर्सका लागि भने उतै गएर बस्नुपर्ने बाध्यता हो ।

जुन देशको बोर्डअन्तर्गतको सीए कोर्स पढ्यो सोही देशका सङ्घ, संस्थाका आर्थिक हिसाबकिताब उसकै देशको कानून तथा ट्याक्स प्रणालीअनुसार भए/नभएको सम्बन्धित संस्थामै गएर अध्ययन गर्नुपर्ने भएका कारण भारतीय बोर्डबाट पढ्ने विद्यार्थी यो तहको अध्ययनका लागि भारतमै जानुपर्ने हुन्छ । साथै, एकाउण्टेन्सी कानून र ट्याक्स प्रणाली उताको हुने कारणले त्यहाँको बोर्डबाट सीए पढ्नेले सीएको लाइसेन्स पाइसकेपछि पनि नेपालमा काम गर्न यहाँको एकाउण्टेन्सी कानून र ट्याक्स प्रणालीको छुट्टै परीक्षा पनि पाससमेत गर्नुपर्ने हुन्छ ।

नेपाल तथा भारतका बोर्डअन्तर्गत चल्ने सीए कोर्सलाई यसरी नामकरण तथा विभाजन गरिएको छ :

नेपाल बोर्ड    तह    अवधि    भारत बोर्ड
क्याप १    पहिलो   ६ महीना  सीपीटी
क्याप २    दोस्रो     ९ महीना  आईपीसीई
क्याप ३    तेस्रो      ३ वर्ष     सीए फाइनल

सीएको पढाइ

विद्यार्थीको रोजाइका कारण सीए पढाउने अधिकांश इन्ष्टिच्युटले नेपाल र भारत दुवै बोर्डका सीए कोर्स सञ्चालन गरिरहेका छन् । सीएको कोर्समा परीक्षाका आधारमा तहअनुसार फरकफरक महीना पारी वर्षको दुईपटक भर्ना लिइन्छ ।नेपाल चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट संस्थाले प्लस टू पास गरेका जतिसुकै प्रतिशत ल्याएका विद्यार्थीका लागि पनि सीएको पढाइ खुला गरेका कारण इन्ष्टिच्युटहरूले पनि सोही नियम कार्यान्वयन गरेका छन् ।

तर, केही इन्ष्टिच्युटले भने विद्यार्थीले प्लस टूमा ल्याएको प्रतिशतका आधारमा उसले सीए पढ्न उपयुक्त हुने वा नहुने भन्ने ढङ्गबाट परामर्श दिने गरेका छन् । पहिलो तह लेखा, कानून, अर्थशास्त्र, वित्त तथा व्यवस्थापन र तथ्याङ्क शास्त्रका आधारभूत विषय पढाइ हुने भएका कारण व्यवस्थापन सङ्कायमा प्लस टू गरेर आएका विद्यार्थीका लागि यो तुलनात्मक रूपमा सजिलो हुन्छ । अन्य सङ्कायबाट आएका विद्यार्थीले पनि केही बढी मेहनत गरे राम्रै प्रतिशतसहित पास गर्न सक्छन् । इन्ष्टिच्युटहरूको पछिल्लो वर्षको तथ्याङ्क हेर्दा ८० देखि ९० प्लस प्रतिशत विद्यार्थीले यो तह उत्तीर्ण गरेको पाइन्छ । दोस्रो तहमा कोर्सको गहनता निक्कै बढी हुन्छ ।

यस तहमा विशिष्ट ढङ्गले लेखा राख्नेदेखि अडिट, कर्पोरेट तथा अन्य कानून, इन्कम ट्याक्स र भ्याट, आर्थिक व्यवस्थापनजस्ता कुरा पढाइ हुन्छ । ९ महीनाको छोटो समयमा यो तह पढ्नुपर्छ, तर सम्झिनुपर्ने कुरा धेरै हुन्छन् । यस तहमा सबै इन्ष्टिच्युटको नतीजा औसतमा हेर्दा १५ प्रतिशतको हाराहारीमा विद्यार्थी उत्तीर्ण भएका छन् । ३ वर्षको अवधिभर चल्ने विशिष्ट आर्थिक प्रतिवेदन÷व्यवस्थापन, कानूनलगायत आर्थिक गतिविधिसम्बन्धी विशिष्ट ज्ञान हासिल गर्दै संस्थागत रूपमा व्यावहारिक अभ्यासमा जोड दिइने तेस्रो तहको नतीजा अति न्यून छ । यसमा अध्ययनका साथै सम्बन्धित कम्पनी, सङ्घसंस्थामै गएर उनीहरूको आर्थिक क्रियाकलापको अडिट गर्दै प्राप्त ज्ञानका आधारमा अघि बढ्ने कोर्स हुन्छ ।

दक्ष शिक्षकको उपलब्धता

नेपाल चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट संस्थाका अनुसार हालसम्म १ हजार जनाभन्दा बढी नेपालीले चार्टर्ड एकाउण्टेण्ट पास गरिसकेका छन् । त्यसमध्ये करीब ७ सयजना नेपालमै कार्यरत छन् । उनीहरू विभिन्न सङ्घसंस्थामा आबद्ध हुनुका साथै पढाउने काममा पनि संलग्न रहेका कारण दक्ष शिक्षकको अभाव भने छैन । सीए पढाइ हुने इन्ष्टिच्युटहरूको विषयगत शिक्षक पर्याप्त रहेको भन्ने कुराले पनि यसको थप पुष्टि गर्दछ ।

पाठ्यक्रम तथा पाठ्यसामग्री

चार्टर्ड एकाउण्टेण्टसम्बन्धी अन्तरराष्ट्रिय संस्था (आईफ्याक)द्वारा निर्धारित पाठ्यक्रम नै यहाँ पनि लागू हुन्छ । सोहीअनुसारका पाठ्यपुस्तक तथा पाठ्यसामग्री सम्बन्धित इन्ष्टिच्युटले प्रकाशन गरी अध्यापन गर्छन् । नेपालमा सीए कोर्स सञ्चालन भएका शुरुआती वर्षहरूमा पाठ्यपुस्तकको समस्या रहे पनि हाल यसमा खासै समस्या छैन । यसका पेपर डकुमेण्ट मात्र नभई आजभोलि इन्ष्टिच्युटहरूले अडियो, भिजुअल र अनलाइन डकुमेण्ट खुला गर्नुका साथै आफ्ना विद्यार्थीको क्लोज ग्रूपमा उपलब्ध गराउँदै आएका छन् ।

अन्य विषय र सीएको फरक

अन्य विषय पढ्दा कतिपटकमा पास गरेको ? कति नम्बर ल्याएको भन्ने कुराले फरक महŒव राख्छ, तर सीएमा पास भए मात्र पुग्छ । पास भएर एकपटक लाइसेन्स पाइसकेपछि निश्चित दस्तुर तिरेर लाइसेन्स नवीकरण गराउने काम मात्र बाँकी रहन्छ ।

पढाइ खर्च

कतिपय विषयको पढाइमा पूरै पैसा पहिल्यै तिर्नुपर्ने हुन्छ । तर, सीएमा हरेक तह पार गर्दा विद्यार्थीले सो तहसम्मको मात्रै शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्थाले गर्दा केही गरी कसैले बीचैमा पढाइ छोड्ने भयो भने सबै पैसा खर्च भएको हुँदैन । नेपाली बोर्डअन्तर्गत पढ्ने विद्यार्थीले तीनै तहको भर्ना आईक्यानमा गर्नुपर्ने हुन्छ । तीनै तहको जोड्दा करीब रू. १ लाख आईक्यानलाई बुझाउनुपर्दछ । यसबाहेक इन्ष्टिच्युटको ट्युशन शुल्क लाग्ने गर्छ । यो शुल्क भने इन्ष्टिच्युटअनुसार फरक पर्न सक्छ । हाल बजारमा तीन तहको गरी ७५ हजारदेखि २ लाख रुपैयाँसम्म ट्युशन शुल्क चलेको छ ।

सीए पास हुन के गर्नुपर्छ ?

पहिलो कुरा त सीएको कोर्स धेरै पढ्नु र सम्झिनुपर्ने खालको भएकाले यसको पहिलो शर्त भनेकै विद्यार्थीले पढाइमा अधिकतम समय दिनुपर्छ । परीक्षाको मुखमा पुगेर पढ्ने बानीले यो कोर्समा धोका दिन सक्छ । त्यसैले, दैनिक तालिका नै बनाएर पढ्नुपर्छ । यो कोर्स अरूको करबल वा देखासिकीमा नभई आफ्नै रुचि र लगनशीलता भए मात्र पढ्न सकिन्छ र पास भइन्छ । सीएका लागि साढे ४ वर्ष मेहनत गरेर बाँकी जिन्दगीभर रोजगारी सुनिश्चित भई बस्न हिम्मत राख्ने विद्यार्थीले यो कोर्स कटाउन सक्छन् । आफै पनि सीए पास गरी इन्ष्टिच्युट सञ्चालन गरेर बस्नेहरू भन्छन्, ‘सीएको कोर्स नसकिउञ्जेल सामाजिक गतिविधि, विवाह, पारिवारिक जिम्मेवारी, सोसल मिडियाको प्रयोग, रमझमजस्ता कुरा थाती राख्दा नै राम्रो हुन्छ ।’ यो कोर्स पढ्दा एकपटकमा नकट्ला जस्तो लाग्नेबित्तिकै हिम्मत हार्ने बानीले पनि असफलताको सम्भावना बढाउँछ । सीए कोर्सको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेकै पुनः परीक्षा दिन पाउने व्यवस्था र पुनः परीक्षा दिएर पास गरेको सङ्केत प्रमाणपत्रमा कतै उल्लेख नहुनु हो । अघिल्लो असफलताबाट पाठ सिकेर पुनः प्रयास गरी पास भएर बजारमा छाएका सीएहरू धेरै छन् । त्यसैले, धैर्य र लगनशीलता हुने विद्यार्थीले दोस्रो र तेस्रो प्रयासमा पनि पास गर्न सक्छन् ।

सीए कोर्सका राम्रा पक्ष

विषयको गहनताका साथै बजारमा सीएको मागका आधारमा हेर्ने हो भने सीए कोर्सका लागि लाग्ने लगानी एकदमै सस्तो हो । त्यो पनि उपाय नभएकाहरूका लागि कतिपय इन्ष्टिच्युटहरूले कमाएर फिर्ता गर्नुपर्ने वा नपर्ने हिसाबले लगानी गरिदिने प्रावधान पनि राखेका छन् । सीए उत्तीर्ण गर्ने विद्यार्थीले त आरामले रोजगारी पाइहाल्छन् र नहुनेले पनि व्यवस्थापनका विद्यार्थीलाई ट्युशन पढाउने, सङ्घसंस्थाका आर्थिक हिसाबकिताब राख्ने कार्यमा पनि भित्री रूपमा काम गन